Po hesht kryeneqe po hesht
As lutjet s’ta nxjerrin fjalën.
Dikur thoshe plot bindje:

Mos u bë i keq
– vret
Mos u bë i mire
– të vrasin
Mos u bë i bukur
– vritesh!

Kalomë nëpër këtë Stuhi
Shëromë nga Frika,
Se vdekja është e mbrama.

O Nanë!

Nga Sabri Hamiti – Trung ilir

The post Nga Sabri Hamiti – Trung ilir appeared first on XL-Press.

Dëshmitë historike, Straboni dhe burime të tjera

Dëshmia më themelore për ekzistencën e Demastionit vjen nga Straboni, i cili në librin e tij Geographica (VII, 7, 8) shkruan:

“[…] aty afër janë edhe minierat e argjendit në Damastion (Δαμάστιον), rreth të cilave dyestët (Dyestae) dhe enkelenjtë (Enchelii, që quhen edhe Sesarethii) bashkë vendosën sundimin e tyre.”

Ky citat tregon qartë se Demastioni nuk ishte thjesht një qytet, por edhe një qendër ekonomike dhe strategjike, e lidhur ngushtë me minierat e argjendit. Sipas burimeve moderne, Demastioni ka qenë gjithashtu qendër monetare: në shekullin IV p.e.s. prodhoheshin monedha argjendi me emrin ΔΑΜΑΣΤΙΝΩΝ (“e Damastianëve”). Disa prej këtyre monedhave paraqesin simbolin e çekanit të minatorit, një tregues i drejtpërdrejtë i lidhjes së qytetit me aktivitetin minerar dhe përpunimin e metaleve fisnike.

Dyshimet arkeologjike dhe vendndodhja e Demastionit
Pavarësisht rëndësisë që i atribuohet nga burimet historike, lokacioni i Demastionit nuk është përcaktuar me siguri. Ka disa hipoteza alternative:

Hipoteza e Novobërdës / Artanës:
Në studimet moderne, sugjerohet se Demastioni mund të ketë qenë afër Novo Brdo / Artanës, në territorin e sotëm të Kosovës. Hulumtuesi Dubravka Ujes (ToposText) propozon këtë vend, duke u bazuar në koncentrime monedhash Demastion dhe gjurmë artefaktesh greke.
Një punim i ri nga Johannes Heinrichs (Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies, 2024) analizon qarkullimin e monedhave dhe sugjeron që pikat ku janë gjetur monedhat konvergojnë në minierat e juglindjes së Kosovës. Ai argumenton se Demastioni ka pasur lidhje ekonomike të forta me Lidhjen Chalkidiane, duke mbështetur lokalizimin në Dardani.

Hipoteza të tjera:
Disa studiues vendosin Demastionin më pranë liqenit të Ohrit (Iliria jugperëndimore), duke u bazuar në burime gjeologjike dhe analizë të pasurive minerare. Sidoqoftë, këto vendndodhje nuk shpjegojnë aq qartë qarkullimin e monedhave apo lidhjen me tregjet helene.

Artana / Novo Brdo,  Kontekst gjeologjik dhe minerar

Artana, historikisht Novo Brdo, është një qendër minerare me rëndësi të madhe. Sipas analizave gjeologjike dhe raporteve bashkëkohore:

Ka deponime të tailing-eve (hedhura minerare) në dy zona pranë Artanës, përmbajnë plumb, zink dhe argjend.

Aditet minerare V dhe VI të minierës së Artanës tregojnë se ka qenë një sistem i thellë minierar me galeri historike në lartësi prej 805 m mbi nivelin e detit.

Gjetja e karbonit, plumbit dhe depozitave me argjend sugjeron aktivitet intensiv minerar.

Rreth 2 km veri të fshatit Artanë ndodhen deponi të konsiderueshme, që dokumentojnë aktivitetin minerar të vazhdueshëm.

Në rajon ka miniera të njohura, si Miniera Novo Brdo (Artana) dhe Kishnica, të cilat konfirmojnë përhapjen e aktivitetit minerar në zonë.

Këto evidenca mbështesin hipotezën që Demastioni mund të ketë qenë pikërisht këtu, si nyje minerare dhe monetare, e lidhur me rrjetin e tregtisë së argjendit.

A mund të jetë Demastioni Novoberda / Artana?

Monedhat ΔΑΜΑΣΤΙΝΩΝ gjenden rreth Novo Brdo, duke e bërë hipotezën serioze.

Analizat moderne lidhin këtë zonë me rrjetin e qarkullimit të argjendit nga minierat drejt tregjeve helene.

Profili ekonomik dhe gjeologjik i Artanës (minierat e argjendit, plumbi dhe zinku) e bën këtë lokalizim më realist se propozimet e hershme që e vendosnin në Ilirinë perëndimore.

Implikime historike dhe arkeologjike
Nëse Demastioni ishte pranë Artanës / Novo Brdo:

Ekonomike: Dardania ishte një qendër minerare e rëndësishme, furnizonte tregjet helene dhe më gjerë.

Politike: Lidhjet me Lidhjen Chalkidiane mund të sugjerojnë marrëveshje strategjike për kontrollin e burimeve.

Arkeologjike: Nevojiten gërmime të synuara për të zbuluar struktura urbane, galeri minerare, objekte përpunimi metalesh dhe mure qytetërimi.

Demastioni nuk është thjesht një qytet i humbur. Ai ishte i lidhur me minierat e argjendit dhe tribujt ilirë (Dyestae dhe Enchelii). Dyshimi historiko‑arkeologjik që Demastioni mund të jetë Novoberda / Artana mbështetet nga gjetjet monetare, studimet moderne dhe evidencat gjeologjike. Kjo ka implikime të mëdha për historinë ekonomike dhe minerare të Dardanisë antike. Megjithatë, pa gërmime sistematike, lidhja mbetet hipotetike, duke i hapur rrugë studimeve të mëtejshme./xlpress.tv/

The post A është Artana ( Novo Bërdo) Demastioni që ende nuk është zbuluar !? appeared first on XL-Press.

Zbulimi i varrit të Genghis Khanit: Një zbulesë historike

Për më shumë se një mijëvjeçar, varri i Genghis Khanit ka qenë i mbuluar me mister.
Ky figurë legjendare, e njohur për bashkimin e fiseve mongole dhe themelimin e një prej perandorive më të mëdha në histori, u varros në një vendndodhje që mbeti e panjohur për shekuj me radhë. Fshehtësia që e rrethonte vendvarrimin ishte e qëllimshme, pasi ata që morën pjesë në varrosje morën masa të jashtëzakonshme për ta mbajtur të fshehur.
Lumenjtë u devijuan, pyje u mbollën, dhe njerëzit që e varrosën u zhdukën pa lënë gjurmë. Edhe legjendat që qarkullonin për vendndodhjen e varrit ishin qëllimisht mashtruese.
Pavarësisht kërkimeve të gjata nga historianë dhe eksplorues, varri nuk u gjet kurrë derisa tani.

Zbulimi: Një ngjarje madhështore

Së fundmi, e pamundura ndodhi: varri i Genghis Khanit u hap, duke sjellë zbulime mahnitëse që mund të rishkruajnë historinë.
Zbulimi i këtij vendi të lashtë ka mahnitur studiuesit dhe dashamirët e historisë në mbarë botën, duke gjeneruar interes të jashtëzakonshëm global.
Ajo që u gjet brenda varrit jo vetëm që ndriçon jetën e Genghis Khanit, por gjithashtu jep njohuri të reja mbi kulturën dhe traditat e Perandorisë Mongole.

Konteksti historik

Genghis Khan, i lindur si Temüjin, u ngrit nga fillime modeste për t’u bërë një udhëheqës i frikshëm. Ai bashkoi fiset e përçara mongole dhe nisi një sërë fushatash ushtarake që e zgjeruan perandorinë e tij përtej Azisë e deri në Evropë.
Trashëgimia e tij është komplekse  e karakterizuar si nga pushtime të përgjakshme, ashtu edhe nga shkëmbime të mëdha kulturore.
Pas vdekjes së tij në vitin 1227, sekretet e varrosjes u ruajtën me fanatizëm, duke reflektuar respektin dhe frikën që ai ngjallte.

Fshehtësia që rrethonte varrin

Masat për ta fshehur vendin e varrosjes ishin të jashtëzakonshme. Sipas kronikave historike, vendndodhja u maskua për të mos u zbuluar kurrë. Thuhet se grupi që e varrosi vrau veten më pas për të ruajtur sekretin, duke siguruar që askush të mos mund ta tregonte vendin.
Kjo përkushtim ndaj fshehtësisë e bëri varrin një nga enigmat më të mëdha të historisë.

Kërkimi për varrin

Për breza të tërë, studiues dhe aventurierë kanë tentuar të gjejnë vendin e prehjes së fundit të Genghis Khanit.
U krijuan shumë teori dhe legjenda, secila duke treguar vende të ndryshme nëpër Mongoli.
Megjithë ekspedita të shumta, varri mbeti i pakapshëm — një simbol i kufijve të njohjes dhe eksplorimit njerëzor.

—

Zbulimi i madh

Zbulimi i fundit përfaqëson një përparim të madh në kërkimet historike.
Teknologjitë e avancuara arkeologjike  përfshirë radarët depërtues në tokë dhe skanimet ajrore  kanë luajtur një rol vendimtar në lokalizimin e vendit.
Këto teknika moderne lejuan zbulimin e strukturave të fshehura nën tokë që më parë ishin të padukshme.

Brenda varrit: zbulime mahnitëse

Kur varri u hap, arkeologët u përballën me një thesar artefaktesh dhe mbetjesh që ndezën entuziazmin në botën akademike.
Zbulimet përfshijnë objekte që besohet se lidhen drejtpërdrejt me jetën e Genghis Khanit, duke ofruar njohuri të paçmueshme mbi sundimin e tij dhe zakonet e epokës.
Mes tyre gjenden armë, stoli dhe sende personale që hedhin dritë mbi mënyrën e jetesës së elitës mongole.

Rëndësia kulturore e zbulimit

Hapja e varrit të Genghis Khanit ka pasoja më të gjera se sa interesi historik.
Ajo mundëson një rivlerësim të historisë dhe kulturës mongole, duke nxjerrë në pah sofistikimin e Perandorisë Mongole.
Ky zbulim mund të sfidojë perceptimet e kahershme për mongolët dhe kontributin e tyre në historinë botërore, duke theksuar rolin e tyre si ura kulturore midis Lindjes dhe Perëndimit.

Reagimi global

Lajmi për hapjen e varrit ka shkaktuar reagime të fuqishme nga historianë, arkeologë dhe publiku i gjerë.
Shumë presin me padurim të mësojnë më shumë për gjetjet dhe për atë që ato zbulojnë mbi Genghis Khanin dhe perandorinë e tij.
Studiuesit janë veçanërisht të interesuar për mënyrën se si këto zbulime do të ndikojnë në narrativat ekzistuese për pushtimet mongole dhe ndikimin e tyre në historinë botërore.

Çështjet etike

Pavarësisht entuziazmit të madh, zbulimi ngre pyetje të rëndësishme etike në lidhje me trajtimin e vendeve historike.
Gërmimi i varrit të Genghis Khanit duhet të bëhet me ndjeshmëri dhe respekt për rëndësinë e tij kulturore për popullin mongol.
Balancimi midis kërkimit shkencor dhe respektit për trashëgiminë kulturore është thelbësor në çdo ndërmarrje arkeologjike.

E ardhmja e kërkimeve

Hapja e varrit hap rrugë për kërkime të reja dhe eksplorime të mëtejshme.
Arkeologët do të vazhdojnë të studiojnë artefaktet dhe mbetjet e gjetura brenda, për të ndërtuar më mirë historinë e këtij udhëheqësi enigmatik.
Metodat e përdorura në këtë zbulim mund të shërbejnë si model për projekte të ardhshme arkeologjike në mbarë botën.

Përfundim: Një kapitull i ri në histori

Zbulimi i varrit të Genghis Khanit është një ngjarje madhore që pasuron kuptimin tonë për këtë figurë historike dhe hap horizonte të reja për kërkimin shkencor.
Ndërsa studiuesit thellohen në analizën e gjetjeve, ne mund të fitojmë një këndvështrim më të ndërlikuar mbi Perandorinë Mongole dhe trashëgiminë e saj. Ky zbulim na kujton se historia nuk është thjesht një përmbledhje datash dhe ngjarjesh  ajo është një rrëfim i gjallë që na lidh me të kaluarën tonë të përbashkët.

Historia e Genghis Khanit vazhdon të shpaloset, duke na ftuar të eksplorojmë thellësitë e kohës dhe kompleksitetin e përvojës njerëzore.

The post Varri i Genghis Khanit u hap pas një mijë vjetësh dhe zbulimi tronditi botën! appeared first on XL-Press.

Anna Krasniqi triumfon në Itali, i ndahen dy çmimet kryesore “Grand Prix” dhe “Jimmy Fontana”

Prej 23 e deri më 25 tetor është mbajtë edicioni jubilar i Hybla Music Contest – Concorso Internazionale di Canto që është mbajtë në Ragusa të Italisë, festival në të cilin kanë marr pjesë artistë nga Kosova, Shqipëria, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Zelandës së Re, Maltës, Estonisë, Spanjës e Italisë, shkruan KultPlus. 

Festivali ishte i ndarë në katër kategori të grupmoshave të ndryshme, ku skenën e kanë shijuar për dy ditë me radhë prej më të vegjëlve e deri te të rriturit e ku para jurisë profesionale kanë performuar mbi 50 artistë.

Dy çmimet kryesore të këtij edicioni i janë ndarë talentes së re nga Kosova, Anna Krasniqit e cila në këtë festival është kurorëzuar me çmimin Grand Prix dhe çmimin “Jimmy Fontana” e që ky çmim i siguron Anna Krasniqit incizimin e këngëve në Romë të Italisë.

Çmimi “Jimmy Fontana” ndahet nga familja e këngëtarit legjendar Jimmy Fontana, përkatësisht nga djali Ii tij Luigi Fontana, i cili në këtë edicion të këtij festivali ishte edhe kryetar i jurisë. Dhe I takon poashtu botës së muzikës.

Ndërkohë, në këtë edicion delegacioni i Kosovës që ishte prezantuar në këtë festival nëpërmjet Shkollës së Muzikës “Amadeus”, bashkë me mësuesen e tyre Edina Pllana është shpërblyer edhe në dy kategori: Edita Tuli është shpërblyer me çmimin e parë në kategorinë e dytë garuese, kurse me çmim special “Talent Award in Solo Singing – Muzikë Lirike” është shpërblyer Lyra Aryal, e cila fitoi edhe një ftesë speciale nga juria e Spanjës për të performuar në Orfeus Music Festival në Malaga, Spanjë, në mars 2026!

Kurse Emabelle Shabani dhe Maja Idrizaj janë shpërblyer me diplomë për pjesëmarrje dhe prezentim dinjitoz.

Juria e këtij festivali ishte me përbërje të gjerë ndërkombëtare, ku përpos Luigi Fontana ishin edhe: Rita Perrota, Petia Koleva, Pervathi Albana, Gianvito Messina, Phyllisienne Brincat, Edina Pllana, Marina Martyinson, Raffaele Furnaro dhe Gianni Papa.

Anna Krasniqi është shprehë për KultPlus tejet e emocionuar. “Ky vlerësim është i jashtëzakonshëm. Unë e kam synuar çmimin në kategorinë e moshës sime, aty ku kanë garuar bashkëmoshatarët e mi prej moshës 13-15 vjet, por që do të më vlerësojnë me çmimet kryesore të festivalit, unë as që e kam imagjinuar”, ka thënë ajo, e cila është shprehë më tutje se kjo është hera e parë që merr pjesë në një festival dhe se një vlerësim i tillë është motiv për rrugëtim të mëtutjeshëm./  KultPlus.com 

The post Anna Krasniqi triumfon në Itali, i ndahen dy çmimet kryesore “Grand Prix” dhe “Jimmy Fontana”  appeared first on XL-Press.

Vlora ZN. Ademi

Tash që gjethet e gështenjës kanë fillue me u përtokë,
xhamat e dritares përballë saj me u avullue,
ty t’i ndërmend dashunitë e tana grave kjo stinë.

Te njena ma ke kërkue trazimin.
Te nji tjetër dalldinë.
Te tjetra mbas saj lëkurën.

Love is a losing game, shpirt.

Boshi t’ka ba me kërkue n’dër fustane me lule, tuj e ngatërrue dashuninë me pranverën,
por ajo asnjiherë banue nuk ka vetëm ndër basme e dantella.

Dikush tha se banon te duert.

Dhe mesiguri i ashtë dashtë me i fshi buzët për mëngësh, sa herë duer grash të pabinduna ka puthë.

Kurse ti

Te njena ma kërkue padurimin.
Te nji tjetër kthimin.
Te tjetra mbas saj lirinë.

Love is a losing game, shpirt.

E ke thirrë dashuninë me emna të gabuem.

Sikurse m’ke kërkue nëpër dyer me numra t’kthyem mbrapsht.

Dashunia nuk ka adresë.

Dikush tha se ajo nuk ka as të tashme.

Dhe mesiguri i ashtë dashtë me i zhveshë muret nga piktura grash me flokë ngjyrë gruni.

Ndërsa ti, kot ke vazhdue me u palavitë trupave të tyne tuj e kërkue ngjasimin ndër emna shenjtëneshash.

Dhe njiqind herë ke vdekë mbi portretet e tyne, pa e kuptue se
asnji dashuni nuk e zen vendin e nji tjetre.

Ajo mundet me qenë edhe losing game, shpirt.

Por prap nuk e përthekojnë kornizat.

Sepse asht e lirë.

Veç e lirë, shpirt.

I ke lutë gratë e botës me e mbajtë kryqin e fajeve tua mbi lëkurë të bardha mes gjinjëve,
por ti kurrë nuk e ke kuptue
ku lutja e tyne fillon
ku mëshira,
e ku mallkimi.

Sepse ato janë veç të lira.

Krejt të lira, shpirt.

Dikush tha se ajo ka vetëm të kalueme.

Dhe mesuguri i ashtë dashtë me i thye tana pasqyrat mbi të cilat e ka portretizue po kaq gabim shëmbëllimin e saj.

Kurse ti,
gjithçka të mungueme në to,
tek unë me i gjetë ke dashtë.

Mungesë e egos me t’u ba.

Sikur të sotmet e tua.
Sikur të nesërmet e mia.

Prandaj,
Kot do me i vjerrë shpresat degëve të zhveshuna që po luhaten përtej xhamave këtë stinë,

love is a losing hand, shpirt.

Ikë e s’vjen prap.

©️V.

The post LOVE IS A LOSING GAME, SHPIRT. appeared first on XL-Press.

E konsideruar si kulmi i arkitekturës osmane, Xhamia dhe Kompleksi Sulejmanije (Süleymaniye) ka ruajtur shkëlqimin që nga hapja në vitin 1557, jo vetëm si një vend adhurimi, por edhe si një qendër e shkencës, artit dhe qytetërimit që formësoi shpirtin e Istanbulit.

Pavarësisht tërmeteve dhe zjarreve, Sulejmanije ka ruajtur kryesisht autenticitetin e saj, duke mbrojtur me kujdes si detajet arkitekturore, ashtu edhe akustikën përmes punimeve të gjera restauruese që filluan gjatë epokës republikane.

E restauruar në lavdinë e saj të mëparshme përmes punimeve restauruese të kryera për herë të fundit në vitet 2010, xhamia dhe kompleksi tani janë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Historiani dhe autori Ibrahim Akkurt foli për Anadolu rreth rëndësisë që Sulejmanije ka zënë në horizontin e qytetit për shekuj me radhë dhe transformimeve të saj historike dhe kulturore.

Akkurt, duke thënë se Xhamia dhe Kompleksi Sulejmanije u ndërtuan nga Arkitekt Sinani midis viteve 1550 dhe 1557 me urdhër të Sulejmanit të Madhërishëm, deklaroi: “Sulejmanije nuk është një xhami e zakonshme apo një kompleks i zakonshëm. Është një strukturë që pasqyron si 200-250 vjet përvojë të Perandorisë Osmane, ashtu edhe njohuritë e akumuluara të jetës së Sulejmanit të Madhërishëm dhe Arkitekt Sinanit, gjatë periudhave më të mira të jetës së tyre gjatë periudhës më të lavdishme të Perandorisë Osmane”.

“Një vepër që është vazhdim i Aja Sofisë”

Akkurt theksoi se struktura, e përqendruar në një xhami, është e rrethuar nga struktura të rëndësishme si katër medrese, një hamam, një spital dhe një imaret, të gjitha qendrore për jetën shoqërore.

“750 njerëz punojnë këtu çdo ditë. Vakte falas u ofrohen 2.500 njerëzve. Të pasurit dhe të varfrit përfitojnë njësoj nga kjo. Prandaj, është një kompleks sistemesh që i bashkon të gjithë në të njëjtën tryezë, duke mbledhur të gjitha segmentet e shoqërisë në tërësi në Kompleksin Sulejmanije, qendrën shoqërore të jetës. Kjo bazohet në filantropinë e Sulejmanit të Madhërishëm, si dhe në faktin se Arkitekt Sinani udhëtoi në Iran dhe Egjipt gjatë mbretërimit të Javuz Sulltan Selimit dhe në Vjenë gjatë mbretërimit të Sulejmanit të Madhërishëm, duke analizuar arkitekturën perëndimore dhe duke krijuar një vepër që sintetizon të gjitha këto. Kur shikojmë vendndodhjen e Kompleksit Sulejmanije, kjo kodër është paralele me Aja Sofinë, ajo shërben si vazhdim i Aja Sofisë. Arkitekt Sinani po dërgon mesazhin se njohuritë që kemi fituar atje janë përdorur këtu, duke e zhvilluar më tej atë”.

The post Xhamia dhe Kompleksi Sulejmanije (Süleymaniye) ka ruajtur shkëlqimin që nga hapja në vitin 1557 appeared first on XL-Press.

Plisi, kjo kapelë e thjeshtë e bardhë, e bërë prej leshi të deleve, nuk është thjesht një veshje; është shprehje e identitetit, e traditës dhe e qëndresës së shqiptarëve. Historia e tij nuk është shkruar vetëm në kujtesën e popullit, por edhe në objektet që kanë përshkuar shekujt si monedha e Odiseut, ku pilos-i lezo plisi konik shfaqet si një shenjë e thjeshtësisë dhe funksionalitetit.

Ajo monedhë tregon se forma dhe funksioni i kapelës ka një rrënjë të lashtë në këtë hapësirë të Mesdheut, një lidhje e pakthyeshme mes njerëzve dhe tokës që ata kultivojnë.

Shqiptarët e përthyen këtë stil në mënyrën e tyre të veçantë, duke e quajtur plisin, dhe e ruajtën atë për shekuj me radhë. Sot, ai është një dëshmi e vazhdimësisë, një sinjal i përkatësisë dhe i krenarisë kombëtare.

Në çdo fshat, në çdo qytet, kur shihen të moshuarit me plis në kokë, shihet një lidhje e drejtëpërdrejtë me të kaluarën, një kujtesë se identiteti ruhet edhe në gjestet më të thjeshta të jetës.

Plisi është gjithashtu një simbol i barazisë. Ai nuk dallon pasuri, pozitë apo pushtet; të gjithë e mbajnë të njëjtën formë të thjeshtë, duke treguar se ajo që bashkon një popull nuk është madhështia materiale, por kultura dhe tradita e përbashkët. Në festat, dasmat dhe ceremonitë, ai mbetet një shenjë e bukurisë së thjeshtë dhe e respektit për rrënjët.

Duke parë monedhën e Odiseut dhe duke ndjekur linjën e plis-it deri në ditët tona, kuptohet një e vërtetë e thjeshtë dhe e fuqishme: traditat e një populli nuk shuhen, ato jetojnë në simbole të thjeshta, në gjeste të përditshme, dhe mbi të gjitha mbi kokat që i mbajnë me krenari. Plisi shqiptar është më shumë se një kapelë; ai është një urë midis kohërave, një dëshmi e vazhdimësisë dhe e shpirtit të pandashëm të kombit.

Foto: Odiseu duke veshur pileus, i paraqitur në një monedhë të shekullit III p.e.s. nga Ithaca. /xlpress.tv/

The post Plisi, simbol i përjetësisë Shqiptare appeared first on XL-Press.

Në këtë alegori, Platoni përshkruan disa njerëz që jetojnë të lidhur brenda një shpelle, duke parë vetëm hija që projektohen në mur nga objektet që ndodhen pas tyre. Për ta, këto hije janë e vetmja realitet. Vetëm kur njëri prej tyre çlirohet dhe del jashtë, ai kupton se bota e hijes është vetëm një iluzion  dhe se drita e diellit, pra e vërteta dhe dituria, qëndron përtej errësirës së padijes.

Platoni e përdor shpellën si simbol të gjendjes së njeriut të paditur, të lidhur pas perceptimeve të kufizuara dhe besimeve të pavërteta, ndërsa udhëtimi jashtë saj përfaqëson rrugëtimin filozofik drejt njohjes, arsyes dhe së mirës.

Përveç kuptimit të saj kryesor për dijen dhe arsimin, alegoria e shpellës ka interpretime të tjera të thella:

1. Psikologjia e njeriut: Shpella mund të shihet si një simbol i gjendjes psikologjike të individit, ku frika, zakonet dhe mendimet e kufizuara e mbajnë njeriun të izoluar nga potenciali i tij i plotë. Dalja nga shpella përfaqëson guximin për të përballuar frikën dhe për të ndryshuar mënyrën e të menduarit.
2. Politika dhe shoqëria: Njerëzit në shpella mund të përfaqësojnë masat që nuk njohin të vërtetën e plotë, ndërsa udhëtimi jashtë mund të simbolizojë rolin e filozofëve dhe liderëve të ditur, të cilët e udhëheqin shoqërinë drejt drejtësisë dhe njohurisë.
3. Arte dhe perceptim: Alegoria flet edhe për perceptimin e kufizuar të realitetit përmes shqisave, duke theksuar nevojën për reflektim të thellë dhe përvojë intelektuale për të dalluar të vërtetën nga iluzioni.
4. Rruga shpirtërore: Shpella mund të interpretohet si gjendje shpirtërore, ku njeriu është i lidhur me dëshirat materiale dhe emocionale, ndërsa drita e diellit simbolizon ndriçimin moral dhe shpirtëror.

Në këtë mënyrë, alegoria e shpellës nuk është vetëm një mësim për filozofinë dhe dijen, por edhe një udhërrëfyes për psikologjinë, politikën, artin dhe shpirtin e njeriut  duke e bërë atë një metaforë universale për çlirimin dhe zgjerimin e mendjes.

The post Platoni, në veprën e tij të famshme “Republika” (Politeia), konkretisht në Librin VII, ku ai paraqet Alegorinë e Shpellës appeared first on XL-Press.

Elvira Zeneli

Ti, Dritë apo Rreze?

Nga cila ëndërr dole, dritë e zemrës sime?
Si rrezet e diellit ti ndriçon, ta dish.
Je ëndërr, je erë, je zjarr që më djeg,
Puthjet që më prekin e më ikin sërish.

Nëse je gonxhe — kush të ka mbirë?
Nëse je zë — kush të ka thirrë?
Nëse je diell — kthehu zemrës time,
Zemrën ma more vetëm me shikime.

Mos je thellez që nuk kapesh dot,
A një engjëll që humbe në botë?
Kush të ka gdhendur në dritë e në zjarr,
Si statujë e shpirtit, e butë e rrallë?

Fol, moj thellez, që këndon mbi derë,
Mos je nga mali ku fjala s’ka frerë.
Jam bije arbërore, si bijë e diellit,
Fluturoj e lirë si shqiponjë e qiellit.

Jam si yll i ndritshëm,
Që vallëzoj mbi zemër.
Një ditë do të flasë,
Me dashurinë, pa shqiptuar emër !

The post Elvira Zeneli Ti, Dritë apo Rreze? appeared first on XL-Press.

Fjodor Dostojevski e kuptoi vuajtjen njerëzore më mirë se shumica e filozofëve  sepse ai e jetoi atë.

Në vitin 1849, në moshën vetëm 27-vjeçare, Dostojevski u arrestua për pjesëmarrje në një rreth letrar që diskutonte ide politike të ndaluara. Ai u hodh në një qeli të akullt në Shën Petersburg dhe u dënua me vdekje nga skuadra e pushkatimit.

Në mëngjesin e ekzekutimit, qëndronte përballë ushtarëve, me sytë e lidhur, duke pritur urdhrin përfundimtar.
Në çastin e fundit, mbërriti një lajmëtar — dënimi i tij ishte falur nga Cari. Ishte një akt mizor mëshire, një ndëshkim i menduar për t’ia thyer shpirtin.

Në vend të ekzekutimit, ai u dërgua për katër vjet punë të rëndë në një kamp burgimi në Siberi, i lidhur me zinxhirë në kyçet e këmbëve, duke fjetur mbi kashtë, mes hajdutëve dhe vrasësve.
Aty humbi gjithçka — lirinë, shëndetin, pozitën, iluzionet. Por gjeti diçka tjetër.

Gjeti dhembshurinë.

Ai pa shkëndijën hyjnore edhe te shpirtrat më të thyer. Pa se mirësia dhe e keqja bashkëjetojnë në çdo zemër.
Kur u lirua më në fund, nuk shkroi si njeri që teorizon mbi dhimbjen, por si dikush që i kishte parë sytë e saj nga afër.

Ajo përvojë formësoi çdo fjalë që ai shkroi më pas.
Krim dhe ndëshkim, Idioti, Demonët, Vëllezërit Karamazov — të gjitha lindën nga e njëjta e vërtetë e zhveshur: se shpengimi është i mundur vetëm përmes vuajtjes, dhe se edhe zemra më e errët është e aftë për dritë.

Dostojevski shkroi njëherë:
“Dhimbja dhe vuajtja janë gjithmonë të pashmangshme për një mendje të madhe dhe një zemër të thellë.”
Ai nuk e lavdëronte mjerimin; ai thoshte se të ndjesh thellë, të jetosh vërtet, do të thotë të vuash me ndershmëri — dhe megjithatë të zgjedhësh dashurinë.

Ai kurrë nuk u pasurua. Luftoi me borxhe dhe sëmundje. Por fjalët e tij e mbijetuan atë. Librat e tij nuk janë thjesht romane — janë rrëfime të shpirtit njerëzor.

Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye Dostojevski mbetet i rëndësishëm edhe sot: sepse na kujton se, edhe në qelinë më të errët, edhe në çastet më pranë vdekjes, shpirti njerëzor mund të zgjohet, të falë, e të dojë sërish.

“Ai ishte dënuar të vdiste, por në atë moment mësoi të jetonte.”

The post Fjodor Dostojevski e kuptoi vuajtjen njerëzore më mirë se shumica e filozofëve  sepse ai e jetoi atë. appeared first on XL-Press.