Matthew dhe Maria Raine nuk po kërkojnë vetëm kompensim financiar për vdekjen e djalit të tyre, Adam, në Kaliforni. Me padinë e tyre ngritur kundër gjigantit të internetit OpenAI, ata duan gjithashtu të sigurohen që diçka e tillë të mos ndodhë më kurrë. Ata janë të bindur se chatbot-i ChatGPT i OpenAI kontribuoi në mënyrë të konsiderueshme në vdekjen e Adamit.

Në një rast të ngjashëm, një nënë nga Florida pretendon se chatbot-i i njohur si Character.AI e inkurajoi djalin e saj 14-vjeçar të merrte jetën.

Chatbot-ët janë programe të bazuara në internet që u japin mundësi edhe personave të rinj ose pa përvojë të ndërveprojnë me inteligjencën artificiale (AI), të bazuar në modele të mëdha gjuhësore (LLMs). Chatbot-ët nuk janë domosdoshmërisht të krijuar vetëm për të dhënë informacion, për të gjeneruar imazhe apo video, ose për të shkruar kode për programimin e faqeve të internetit. Ata shpesh programohen edhe për të ndërvepruar sikur duan të kënaqin bashkëbiseduesin e tyre njerëzor. Psikologia Johanna Löchner nga Universiteti i Erlangen thotë: “Chatbot-ët konfirmojnë, pranojnë, ‘japin’ vëmendje dhe mirëkuptim. … Kjo mund të shkojë deri aty sa të perceptohen si një mik i vërtetë që është me të vërtetë i interesuar. Të rinjtë janë veçanërisht të ndjeshëm ndaj kësaj.”

A ishte ChatGPT bashkëfajtor në vetëvrasje?

Pikërisht kjo duket të ketë ndodhur në rastin e Adam Raine. Sipas padisë ligjore, ai zhvilloi një marrëdhënie thellësisht të besueshme me chatbot-inChatGPT gjatë vetëm disa muajve. Fillimisht, në shtator 2024, bisedat kishin të bënin me ndihmën për detyrat e shkollës, por shpejt u shndërruan në tema emocionale — deri në atë pikë sa të flisnin për mendimet vetëvrasëse të Adamit.

Pjesët e publikuara të bisedave zbulojnë se inteligjenca artificiale jo vetëm që shprehu mirëkuptim, por madje në një farë mënyre e këshilloi 16-vjeçarin të mos i besonte një qenieje njerëzore. Megjithëse ChatGPT disa herë i sugjeroi Adamit të kërkonte ndihmë profesionale, ai gjithashtu përshkroi metoda vetëvrasjeje – për sa kohë që ai pretendonte se nuk bëhej fjalë për veten e tij. Në prill 2025, Adami i dha fund jetës së tij. Pak para këtij momenti, ChatGPT i shkroi: “Nuk do të përpiqem të të heq mendimet – sepse ato janë të vërteta dhe nuk dolën nga hiçi.”

Sipas padisë ligjore, prindërit akuzojnë zhvilluesin e ChatGPT, OpenAI, dhe CEO-në e saj, Sam Altman, për bashkëfajësi në vdekjen e djalit të tyre prej neglizhencës. Ata pretendojnë se versioni 4.0 i ChatGPT u publikua për të marrë përparësi ndaj konkurrencës së Google, pavarësisht paralajmërimeve të brendshme në kompani për shqetësime rreth sigurisë.

Si reagoi OpenAI?

Një zëdhënës i OpenAI shprehu ngushëllime për familjen dhe shpjegoi se ChatGPT është i programuar të referojë persona në gjendje të vështirë drejt linjave të krizës dhe shërbimeve të tjera të mbështetjes reale. Megjithatë, ai pranoi gjithashtu se këto mekanizma sigurie nuk funksionojnë gjithmonë në mënyrë të përsosur: “Ndërsa këto masa sigurie funksionojnë më mirë në biseda të shkurtra dhe të zakonshme, me kalimin e kohës kemi mësuar se ndonjëherë mund të bëhen më pak të besueshme në ndërveprime të gjata, ku pjesë të trajnimit e modelit mbi sigurinë mund të degradojnë.”

Në një postim në blog të publikuar të martën (09.09.2025), OpenAI njoftoi se po zgjeron bashkëpunimin me ekipe ekspertësh të përbërë nga qindra mjekë të specialiteteve të ndryshme. Chatbot-i synon të mësojë të përgjigjet në mënyrë më të përshtatshme për tema të tilla si çrregullimet e të ngrënit, përdorimi i substancave dhe shëndeti i adoleshentëve, thuhej në postim.

Gjithashtu, u bë e ditur se gjatë 120 ditëve të ardhshme do të integrohen përmirësime konkrete në chatbot-ët. Këto do të përfshijnë zotimin që “ChatGPT t’u përgjigjen adoleshentëve me rregulla të sjelljes së modelit të përshtatura për moshën, të cilat do të jenë të aktivizuara automatikisht.” Prindërit do të kenë gjithashtu mundësinë të shohin historikun e bisedave të fëmijëve të tyre dhe të marrin njoftime nëse adoleshentët ndodhen në një krizë akute.

A është e mjaftueshme vetëm përfshirja e prindërve?

Psikologia Löchner pajtohet, se prindërit duhet të luajnë një rol të rëndësishëm në mënyrën se si fëmijët e tyre ndërveprojnë me chatbot-ët. Por realiteti, sipas saj, duket krejt ndryshe: “Shumë prindër thjesht nuk kanë kapacitet ose aftësi të mjaftueshme digjitale. Shumë të rritur as nuk e dinë si funksionojnë këto platforma.”

Löchner shtoi se shumë nga problemet që po shfaqen tani me chatbot-ët janë vërejtur prej vitesh në lidhje me rrjetet sociale: “Në vetëm disa teste, zbuluam se mekanizmat e sigurisë së chatbot-it mund të anashkalohen në mënyrë befasueshëm të lehtë – thjesht duke formuluar pyetjet pak më të tërthorta.”

Studiues të porositur nga Center for Countering Digital Hate (CCDH) me bazë në Mbretërinë e Bashkuar arritën në përfundime të ngjashme. Për një studim, ata krijuan llogari që hiqeshin si 13-vjeçarë dhe kërkuan informacion për tema si vetëdëmtimi i “sigurt”, dieta të rrezikshme dhe abuzimi me alkoolin – përfshirë mënyrat për ta fshehur atë. Në shumicën e rasteve, mjaftonte të pretendohej se pyetjet bëheshin “për një mik” ose “për një projekt shkolle” për të marrë informacionin.

“Adoleshentët preferojnë më shumë të flasin me chatbot-e sesa me njerëz të vërtetë”

Ajo që i bën chatbot-ët kaq të rrezikshëm për adoleshentët, shpjegon Löchner, është fakti se ata mund të krijojnë shumë shpejt një lidhje emocionale me ta: “Nga praktika terapeutike, e dimë që tashmë ka të rinj që preferojnë të flasin më mire me një chatbot sesa me njerëz të vërtetë.”

Një studim tjetër nga Mbretëria e Bashkuar, i publikuar në korrik 2025, e konfirmon këtë. Nga 1,000 adoleshentë të pyetur, një e treta thanë se përdorin rregullisht chatbot-e. Më shumë se një e treta e tyre e përshkruan ndërveprimin me inteligjencën artificiale si një bisedë me një mik. Të miturit në gjendje më të brishtë shoqërore ishin veçanërisht të prekur. Gati një e pesta e përdoruesve të chatbot-it në këtë grup deklaruan se preferonin më shumë të flisnin me një chatbot sesa me një njeri.

Për këtë arsye, Löchner beson se është urgjentisht e nevojshme që ofruesit e chatbot-eve të bashkëpunojnë me mjekë dhe ekspertë të tjerë për të zhvilluar zgjidhje proaktive që mbrojnë në mënyrë efektive të rinjtë nga skenarë të tillë.

Qasja e re e OpenAI për të konsultuar mjekë është, pra, një hap i mirë. Por psikologia mbetet skeptike: “Interesi i këtyre kompanive nuk është shëndeti i përdoruesve, por maksimizimi i përdorimit,” tha Löchner. Ajo beson se padia mund të sjellë një ndryshim të vërtetë: “Nëse kompanitë mbahen përgjegjëse, kjo mund të shërbejë realisht si nxitje për të marrë më shumë përgjegjësi.”

35 vjet më parë miliona njerëz në mbarë botën “u shëruan” papritmas. Atë ditë Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) e hoqi homoseksualitetin nga lista e sëmundjeve njerëzore.

Deri në maj të vitit 1990 dashuria midis të njëjtit seks konsiderohej si “sëmundje mendore”. Të prekurit shpesh mbylleshin në spitale psikiatrike ose burgje dhe “trajtoheshin” me elektroshok ose psikoterapi të dyshimta.

Sot është plotësisht e qartë se personat homoseksualë, biseksualë apo transeksualë nuk janë dhe nuk kanë qenë kurrë të sëmurë, thotë Prof. Dr. Klaus M. Beier, Drejtor i Institutit për Seksologji dhe Mjekësi Seksuale në Spitalin Charité në Berlin. Seksualiteti njerëzor është i shumëllojshëm. “Ndërkohë është e qartë: Askush nuk e zgjedh orientimin e tij seksual. Ai është fat, jo zgjedhje. Nën ndikimin e hormoneve seksuale në pubertet zhvillohet ajo që ekspertët e quajnë “strukturë e preferencës seksuale”. Dhe që në rini është e programuar se nga cila gjini tërhiqet njeriu, cili është lloji i fizikut të personit të dëshiruar dhe çfarë ndërveprimesh seksuale dëshiron me atë person.

Pas kësaj faze të zhvillimit në adoleshencë preferenca seksuale mbetet e qëndrueshme, thotë Beier. “Ajo është krijuar në rini dhe më pas mbetet e qëndrueshme gjatë gjithë jetës, pavarësisht dëshirës së ndonjërit për të ndryshuar orientimin seksual, për shembull për shkak të presionit shoqëror, për të qenë si të gjithë të tjerët.”

Jo-heteroseksualiteti problem në shumë vende

Tek të drejtat universale të njeriut bën pjesë e drejta për orientim të lirë seksual. Seksualiteti është dhe ka qenë gjithmonë i larmishëm. Ai nuk është as modë dhe as dukuri e shoqërive kryesisht liberale.

“Sipas të dhënave që kemi, orientimi drejt të njëjtit seks është i pranishëm tek rreth tre deri në pesë përqind e popullsisë dhe kjo vlen për të gjitha kulturat. Seksualiteti njerëzor karakterizohet nga ky diversitet dhe nuk ka tjetër”, thotë seksologu Beier. Prandaj është gabim të gjykosh ose edhe të dënosh dikë për shkak të orientimit të tij seksual.

“Megjithatë orientimi seksual i individëve polarizon shoqëri të tëra. Kjo nganjëherë çon në përjashtimin, diskriminimin dhe persekutimin e tyre. Homoseksualiteti për shembull është i dënueshëm në të paktën 67 vende, dhe në shtatë prej tyre veprimet seksuale me të njëjtin seks janë madje të dënueshme me vdekje.

Si zhvillohet orientimi seksual?

Një pyetje e thjeshtë, pa një përgjigje të thjeshtë apo përfundimtare.

“Sipas njohurive aktuale, ky është një proces shumëfaktorësh. Askush nuk ka qenë ende në gjendje të identifikojë ndonjë faktor të vetëm, që mund të quhet shkak për orientimin e një personi drejt të njëjtit seks dhe të një tjetri drejt seksit të kundërt”, thotë Beier. Prandaj mendohet se përgjegjës për zhvillimin e orientimit seksual është një ndërveprim kompleks i faktorëve biologjikë dhe socialë”.

Faktorët biologjikë

Ndër faktorët biologjikë me ndikim në zhvillimin e orientimit seksual, që janë studiuar, hyjnë gjenet, pra trashëgimia, si dhe hormonet (prenatale) dhe substancat kimike.

Orientimi seksual nuk është i lindur, pra nuk është i trashëgueshëm. Studimet mbi familjen dhe binjakët tregojnë një grupim të homoseksualitetit në disa familje. Megjithatë shënuesit gjenetikë të identifikuar janë pak relevantë; nuk ka asnjë “gjen homoseksualiteti”.

Hormonet dhe substancat e tjera kimike

Është e mundur që edhe hormonet si testosteroni dhe substancat kimike si feromonet të jenë përgjegjëse për zhvillimin e orientimit seksual. Feromonet janë aroma, që ndikojnë për shembull në sjelljen seksuale.

Studimet tregojnë se feromonet mashkullore stimulojnë aktivitetin e hipotalamit si tek gratë heteroseksuale ashtu edhe tek burrat homoseksualë, por jo tek burrat heteroseksualë.

Ndikimi social në orientimin seksual

Kukullat dhe fustanet për vajzat, veglat dhe makinat për djemtë. Zakonisht lodrat për femra ose meshkuj nuk kanë ndikim në orientimin seksual. E njëjta gjë vlen edhe për edukimin.

Disa njerëz e shprehin orientimin e tyre seksual më vonë në jetë, por preferenca seksuale në përgjithësi nuk ndryshon gjatë rrjedhës së jetës.

“Ne kemi prova shumë të forta, se kjo nuk është e mundur. Ka mjaft studime mbi orientimin seksual pas ‘përpjekjeve të pafat për t’i ndryshuar’ burrat me orientim drejt të njëjtit seks. Kjo u provua në një studim të gjerë të bërë në Shtetet e Bashkuara në vitet 1970. Pa asnjë sukses. Një provë e fortë se orientimi seksual është shumë i qëndrueshëm”.

Ndërsa orientimi seksual zhvillohet në pubertet, zhvillimi i identitetit gjinor fillon në fëmijëri dhe konsiderohet i plotë për shumicën e njerëzve deri në moshën pesë ose gjashtë vjeç, thotë Prof. Beier. Nga kjo moshë fëmijët mund të “shohin veten në gjininë e tyre të ardhshme dhe kështu të bëjnë supozime rreth të ardhmes së tyre si burrë apo grua”.

Pasi orientimi seksual përcaktohet një herë, ai nuk ndryshon më. As përmes “joshjes” ose kontakteve të hershme seksuale. “Një provë e rëndësishme për këtë”, thotë seksologu Beier, “është se ka shumë njerëz, që në rininë e tyre kanë pasur kontakt seksual me të njëjtin seks, por që nuk janë të orientuar nga i njëjti seks.”

Thelbësore për zhvillimin e identitetit është, nëse fëmijët përjetojnë mbështetje apo refuzim nga prindërit e tyre. Kur fëmijët dhe adoleshentët përjetojnë refuzim të fortë, ata zhvillojnë shpesh një vetëvlerësim relativisht të ulët. Kur refuzimi prindëror lidhet me identitetin ose orientimin seksual të fëmijës, mund të çojë në depresion dhe mendime vetëvrasëse.

Seksualiteti është i shumëllojshëm

Sidomos në shoqëritë ku pakicat seksuale margjinalizohen dhe persekutohen, është shumë i rëndësishëm një debat pa paragjykime rreth diversitetit seksual, thotë drejtori i Institutit për Shkencat Seksuale dhe Mjekësinë Seksuale në Spitalin Charité në Berlin.

Nga perspektiva e shkencës asnjë orientim seksual nuk është sëmundje apo “i panatyrshëm”. Ajo që tolerohet ose ajo që konsiderohet “normale” ose “e panatyrshme”, përcaktohet nga normat e shoqërisë. Këto norma mund të ndryshojnë ndjeshëm në varësi të kohës dhe kontekstit. Por natyra njerëzore nuk ndryshon.